De verwerkingsverantwoordelijke beslist waarom persoonsgegevens worden verwerkt en in essentie hoe. De verwerker verwerkt persoonsgegevens namens de verwerkingsverantwoordelijke en volgt diens instructies. Je legt die rol niet één keer vast voor je hele bedrijf: je bepaalt ze per verwerking. Hetzelfde bedrijf is dus vaak verwerkingsverantwoordelijke voor de ene verwerking en verwerker voor de andere.
Wat zegt de GDPR?
Artikel 4, punt 7 GDPR (in Nederland ook AVG genoemd) omschrijft de verwerkingsverantwoordelijke als de partij die, alleen of samen met anderen, het doel van en de middelen voor de verwerking van persoonsgegevens bepaalt. Artikel 4, punt 8 omschrijft de verwerker als de partij die persoonsgegevens verwerkt ten behoeve van de verwerkingsverantwoordelijke.
Een verwerker is dus altijd een andere organisatie (of persoon) dan de verwerkingsverantwoordelijke. Je eigen medewerkers zijn geen verwerkers: zij werken onder jouw gezag, als deel van je organisatie.
Wie bepaalt het doel en de essentiële middelen?
Het Europees Comité voor gegevensbescherming (EDPB) legt het verschil uit in zijn Richtsnoeren 07/2020 over de begrippen verwerkingsverantwoordelijke en verwerker. De verwerkingsverantwoordelijke beslist over het doel (waarom) en de essentiële middelen:
- welke persoonsgegevens worden verwerkt;
- van wie de gegevens zijn (de categorieën betrokkenen);
- wie er toegang toe krijgt;
- hoe lang ze worden bewaard.
Niet-essentiële middelen, zoals de keuze van software of de precieze beveiligingsmaatregelen, mogen aan de verwerker worden overgelaten. Een verwerker die zijn eigen tools kiest, blijft dus verwerker, zolang hij binnen de instructies van de verwerkingsverantwoordelijke blijft.
Waarom bepaal je de rol per verwerking?
De GDPR kijkt naar wat er in elke verwerking met persoonsgegevens gebeurt, niet naar het soort bedrijf. Een sociaal secretariaat of loonbureau is een goed voorbeeld:
- Voor de loonverwerking die het voor zijn klanten doet, is het verwerker. De werkgever beslist wie wordt betaald, welke bedragen en hoe lang de gegevens worden bewaard.
- Voor zijn eigen personeelsadministratie, zijn eigen klantrelatie (contracten, facturatie) en zijn eigen marketing is het verwerkingsverantwoordelijke.
Zet je verwerkingen dus één voor één op een rij en noteer per verwerking de rol. Je register en je documenten volgen uit die lijst.
Typische voorbeelden voor kmo’s
| Dienstverlener | Gebruikelijke rol | Waarom |
|---|---|---|
| Sociaal secretariaat of loonbureau | Verwerker | Betaalt lonen uit volgens de instructies van de werkgever en mag de gegevens niet voor eigen doeleinden gebruiken (voorbeeld van de EDPB). |
| Accountant of boekhouder | Hangt ervan af | Boekhouding volgens gedetailleerde instructies van de klant: verwerker. Een wettelijke audit, waarbij de beroepsregels bepalen welke gegevens nodig zijn: verwerkingsverantwoordelijke (voorbeeld van de EDPB). In Duitsland zijn belastingadviseurs wettelijk altijd verwerkingsverantwoordelijke voor de gegevens van hun cliënten (§ 11, lid 2 StBerG). |
| IT-ondersteuning of managed service provider (MSP) | Verwerker | Heeft systematisch toegang tot klantsystemen vol persoonsgegevens, ook al is dat niet het hoofddoel van de dienst (voorbeeld van de EDPB). |
| Marketingbureau | Meestal verwerker | Verstuurt je nieuwsbrief of voert je campagne naar jouw doelgroep uit volgens jouw instructies. Gebruikt het je contacten voor eigen doeleinden, dan is het daarvoor verwerkingsverantwoordelijke. |
| Callcenter | Verwerker | Behandelt je klantcontacten met jouw klantgegevens, uitsluitend voor jouw doeleinden (voorbeeld van de EDPB). |
| Schoonmaakbedrijf | Geen verwerker | Wordt niet ingeschakeld om persoonsgegevens te verwerken en komt ze alleen toevallig tegen. Je beschermt je gegevens met beveiligingsmaatregelen en een geheimhoudingsclausule (voorbeeld van de EDPB). |
Dezelfde redenering geldt voor je eigen leveranciers: schakel je een van deze partijen in, dan ben jij de verwerkingsverantwoordelijke en zijn zij jouw verwerker.
Wat moet een verwerker doen?
Een verwerker heeft eigen verplichtingen onder de GDPR:
- Een verwerkersovereenkomst sluiten. Artikel 28, lid 3 GDPR vereist een overeenkomst of andere rechtshandeling met de verwerkingsverantwoordelijke over het onderwerp, de duur, de aard en het doel van de verwerking en de verplichtingen van de verwerker. Zie Wat is een verwerkersovereenkomst?.
- Alleen handelen op gedocumenteerde instructies. De verwerker mag de gegevens voor niets anders verwerken. Vindt hij dat een instructie de GDPR schendt, dan moet hij de verwerkingsverantwoordelijke dat onmiddellijk melden.
- De gegevens beveiligen. De verwerker neemt passende technische en organisatorische maatregelen (artikel 32) en zorgt dat zijn medewerkers tot geheimhouding verplicht zijn.
- Toestemming vragen voor subverwerkers. Een subverwerker vereist voorafgaande specifieke of algemene schriftelijke toestemming van de verwerkingsverantwoordelijke, en dezelfde verplichtingen moeten contractueel worden doorgegeven (artikel 28, leden 2 en 4).
- De verwerkingsverantwoordelijke helpen. De verwerker helpt bij verzoeken van betrokkenen, beveiliging, datalekken en DPIA’s, en meldt een datalek zonder onredelijke vertraging aan de verwerkingsverantwoordelijke (artikel 33, lid 2).
- De gegevens wissen of terugbezorgen aan het einde van de dienstverlening, tenzij de wet bewaring verplicht.
- Een verwerkersregister bijhouden. Artikel 30, lid 2 vereist een register van de verwerkingen die hij voor elke verwerkingsverantwoordelijke uitvoert. Meer in GDPR-register: moet ik er een hebben?.
Wat blijft bij de verwerkingsverantwoordelijke?
De verwerkingsverantwoordelijke blijft verantwoordelijk voor de verwerking als geheel (artikel 24). Concreet:
- hij kiest de rechtsgrond volgens artikel 6 (de verwerker heeft voor deze verwerking geen eigen rechtsgrond);
- hij informeert betrokkenen in zijn privacyverklaring (artikelen 13 en 14);
- hij behandelt verzoeken van betrokkenen, zoals inzage of wissing, met hulp van de verwerker;
- hij kiest een verwerker die voldoende garanties biedt (artikel 28, lid 1) en sluit de overeenkomst;
- hij meldt een datalek waar nodig aan de toezichthouder (artikel 33, lid 1).
Veelgemaakte fouten
- Vertrouwen op het etiket in het contract. Jezelf in een contract verwerker noemen, maakt je nog geen verwerker. De EDPB benadrukt dat de rol volgt uit de feiten. Toezichthouders zoals de Belgische Gegevensbeschermingsautoriteit (GBA), de Nederlandse Autoriteit Persoonsgegevens (AP), de Franse CNIL en de Duitse deelstaattoezichthouders kijken naar wie echt beslist.
- Klantgegevens voor eigen doeleinden gebruiken. Een verwerker die zelf doel en middelen bepaalt, wordt voor die verwerking als verwerkingsverantwoordelijke beschouwd (artikel 28, lid 10). Je eigen nieuwsbrief sturen naar de klanten van je klanten is een typisch voorbeeld.
- Denken dat de GDPR alleen het probleem van de klant is. Verwerkers hebben eigen verplichtingen, kunnen beboet worden als ze die schenden en zijn aansprakelijk voor schade als ze buiten hun instructies handelen (artikel 82, lid 2).
- Eén rol voor het hele bedrijf. Een bedrijf dat verwerker is voor zijn klanten, blijft verwerkingsverantwoordelijke voor zijn eigen personeel, klanten en marketing.
- Het verwerkersregister vergeten. Het register van artikel 30, lid 2 staat los van het register van je eigen verwerkingen.
Lever je software aan je klanten? De situatie van een SaaS-aanbieder heeft eigen nuances, uitgelegd in Ben je als SaaS-aanbieder verwerker of verwerkingsverantwoordelijke?. Hoe je processen die je voor klanten uitvoert in de app vastlegt, lees je in Hoe GDPRWise omgaat met processen die je als verwerker uitvoert.
Sjabloon: Verwerkersovereenkomst (DPA)
Een vertrekpunt voor de overeenkomst volgens artikel 28 tussen jou en je verwerkingsverantwoordelijke of verwerker.
Bekijk het sjabloonarrow_forwardGDPRWise brengt je processen per dossier in kaart en laat je, als je sector dat ondersteunt, klantprocessen markeren die je als verwerker uitvoert. Zo tonen je register en privacyverklaring wat je echt doet.